Ivo Andrić

Izvor: Wikipedia Rojalista
Idi na: navigacija, traži
Ivo Andrić prima Nobelovu nagradu za književnost od kralja Gustafa VI Adolfa, 1961.

Ivo Andrić bio je bosanski književnik i diplomata Kraljevine Jugoslavije te njen ambasador u Njemačkoj 1939-1941. Rođen je 9 ili 10 oktobra 1892 u Docu kraj Travnika, a porodica mu je porijeklom iz Sarajeva. Dobitnik je Nobelove nagrade za književnost 1961, za kompletno književno djelo o istoriji jednog naroda odnosno roman Na Drini ćuprija (1945).

Umro je 7.3.1975 u Beogradu ali je smrt iz državničkih razloga zvanično proglašena tek 13.3.1975[1], pošto je istog dana umro i Titov bliski saradnik narodni heroj Veljko Vlahović za kog je javno oplakivanje tako dobilo prednost.


Biografija

Djetinjstvo

Rodna kuća Ive Andrića u Docu kraj Travnika.

Andrić je rođen 1892 u Docu na Lašvi. Roditelji Antun i Katarina (r. Pejić) živjeli su u Sarajevu, a Ivo se rodio tokom majčine posjete rodbini. U Matičnoj knjizi rođenih za 1892, crkve Svetog Ivana Krstitelja u Travniku, pod rednim brojem 70 stoji da je 9 oktobra 1892 rođen Ivan, sin Antuna Andrića, podvornika i Katarine Andrić, rođene Pejić. Kad su Ivi bile dvije godine otac mu umire od tuberkuloze, pa ga majka odvodi kod muževe sestre Ane i njenog muža Ivana Matkovščika, u Višegrad. Tu završava osnovnu školu nakon čega se vraća majci u Sarajevo, gdje 1903 upisuje Veliku gimnaziju (danas Prva gimnazija). Tada počinje pisati poeziju, objavivši 1911 u listu Bosanska vila prvu pjesmu U sumrak:

U sumrak pevaju devojke. Njini su glasovi meki i dahnu svežinom cveća i ljubavi. Njina je pesma blaga, kao kad behar opada. Ona ima nešto od mojih ljubavi: davno, toplo i lepo. Ona podseća na sarajske sumrake, kad jablanovi sjaju u crvenu zlatu, kao vitke ponosne žene...

[[U sumrak[2]]]

Još kao gimnazijalac Andrić je bio vatreni pobornik integralnog jugoslovenstva i pripadnik naprednog nacionalističkog pokreta Mlada Bosna. Strastveni je borac za oslobođenje južnoslovenskih naroda od okupacije Austrougarske. Prema sopstvenim riječima, početkom 1925 postaje slobodni zidar (mason) "pristupanjem loži Preporođaj koja je u to vrijeme radila samostalno i odvojeno od Velike lože Jugoslavije", da bi u ljeto 1926 prestao prisustvovati sastancima i plaćati članarinu od kada sebe više ne smatra masonom. Međutim, prema svjedočenjima drugih masona tog doba Andrić je, nakon premještaja u ložu Dositej Obradović, iz masonerije izbačen zbog javnog skandala preljube sa suprugom književnika Gustava Krkleca.

Studij

Oktobra 1912, dobija stipendiju hrvatskog kulturno-prosvjetnog društva Napredak i upisuje studij na Mudroslovnom fakultetu Kraljevskog univerziteta u Zagrebu. U tom vremenu na njega utiču djela pisca Antuna Gustava Matoša. Sljedeće godine prelazi u Beč, gdje posjećuje predavanja iz istorije, filozofije i književnosti. Zbog slabog zdravstvenog stanja, uz pomoć gimnazijskog profesora Tugomira Alaupovića prelazi 1914 na Filozofski fakultet Jagelonskog univerziteta u Krakowu (zadužbina bosanskog Kralja Poljske, Jadvige), gdje uči poljski jezik. Objavljuje šest refleksivnih pjesmama u prozi (Lanjska pjesma, Strofe u noći, Tama, Potonulo, Jadni nemir te Noć crvenih zvijezda) u antologiji Društva hrvatskih književnika Hrvatska mlada lirika.

Mirišu silno bijeli cv'jetovi
i pada sitna kiša proljetna,
ja kisnem sam.

O niko ne zna kako je
teško hoditi sam i bolestan,
bez igdje ikog svoga,
u zlatno proljeće...

[[Lanjska pesma[2]]]

U zborniku Hrvatska mlada lirika, urednik predstavlja Andrića riječima:

Najčudesniji Sarajlija: bez i najmanjeg turskog atavizma: nježan, bijel i bolno-tanko mirisave duše kao oni bijeli njegovi cvijetovi što zare slatku tugu njegovih čežnjivih snova...

[[Branko Milanović 1962.[3]]]

U njegovim prvim pjesmama veoma je teško bilo naslutiti pjesnika blisko vezanog za jednu sredinu sa specifičnim mentalitetom, kao što bi u njima bilo teško naći i nešto bitno od onoga što su u oblasti poezije već bili donijeli Aleksa Šantić i Jovan Dučić.[3]

Prvi svjetski rat

Početkom I svjetskog rata vraća se iz Krakowa. Za vrijeme boravka u Splitu, jula 1914, hapsi ga policija i zatvara u tamnicu, najprije u Šibeniku a zatim u Mariboru gdje ostaje sve do marta 1915. Nakon izlazka iz tamnice, policija ga interira u Ovčarevo i Zenicu gde ostaje sve do 1917. Zbog bolesti pluća odlazi na liječenje u Zagreb u Bolnicu Milosrdnih sestara, gdje upoznaje pjesnika i dramatičara Ivu Vojnovića s kojim dočekuje amnestiju i uključuje se u pripreme prvog broja časopisa Književni jug.[4] Istovremeno priprema svoju knjigu stihova u prozi, s predgovorom Nika Bartulovića, kojoj daje ime Ex Ponto i koja je objavljena 1918 u Zagrebu.

Je li vam se ikad dogodilo da, bačeni iz kolosijeka, rečete svagdašnjici: zbogom, i da se vinete, nošeni strašnim vihorom, zaprepašteni, kao onaj kome se tlo izmiče?
Je li vam se dogodilo da vam uzmu sve - a šta se čovjeku ne može uzeti? - i da vam na dušu polože tešku odurnu ruku i da vam oduzmu radost i vedrinu slobodnog duha; i samu srčanost, koja ostaje kao posljedni očajni dar sudbine, da vam uzmu i učine od vas nijemo prezavo ropče?...

[[ Ex ponto[2]]]

U Zagrebu ga zatiče slom Austrougarske monarhije, a potom i ujedinjenje i stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. U danima koji neposredno prethode formalnom ujedinjenju, Andrić u tekstu Nezvani neka šute objavljenom u zagrebačkim Novostima, oštro odgovara na prve simptome nesloge u državi koja još nije ni stvorena, te poziva na jedinstvo i razum.[4]

Diplomatija

Andrić na službi u Bukureštu, 1922.

Početkom oktobra 1919, uz pomoć Tugomira Alaupovića, počinje raditi kao činovnik u Ministarstvu vjera u Beogradu. Upoznaje druge književnike i druži se sa Milošem Crnjanskim, Stanislavom Vinaverom, Simom Pandurovićem, Josipom Miličićem i drugim piscima koji se okupljaju oko kafane "Moskva". Kao iskrenom patrioti i pouzdanom kadru koji je zbog jakih antiokupatorskih ubjeđenja i robijao, uskoro počinje njegova strelovita diplomatska karijera, dobijanjem službe u ambasadi u Vatikanu. Iste godine zagrebački izdavač Kugli objavljuje mu novu zbirku pjesama u prozi Nemiri, a izdavač S.B. Cvijanović iz Beograda štampa mu pripovjetku Put Alije Đerzeleza. U jesen 1921, Andrić biva postavljen za činovnika u Generalnom konzulatu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca u Bukureštu, a iste godine započinje saradnju sa Srpskim književnim glasnikom, objavljujući u broju 8 priču Ćorkan i Švabica[4] koja se može smatrati njegovim početkom okretanja ka tematici o Višegradu. 1922 prelazi u Konzulat u Trstu, te objavljuje još dvije pripovjetke Za logorovanja i Žena od slonove kosti, zatim ciklus pjesama Šta sanjam i šta mi se događa i nekoliko književnih prikaza, a početkom 1923 postaje vicekonzul u Grazu.

Budim se vreo. Neka zora obećana
I kako mi je ostalo od starih:
Blagodarim za san i hleb i sekund i pomisô...

[[ Šta sanjam i šta mi se događa[2]]]



Doktorat

Zbog nezavršenog studija i opasnosti da izgubi posao u Ministarstvu, upisuje u jesen 1923 Filozofski fakultet u Grazu na kom juna 1924 brani doktorsku disertaciju pod nazivom Razvoj duhovnog života u Bosni pod uticajem turske vladavine [5] Andrićeva doktorska disertacija objavljena je u prevodu 1982 u prvom broju časopisa Sveske Zadužbine Ive Andrića[4] Iste godine objavljuje nekoliko značajnih pripovjetki koje se ubrajaju u njegova najpoznatija djela: Mustafa Madžar, Ljubav u kasabi, U musafirhani i Dan u Rimu.

Povratak u diplomatiju

15 septembra 1924 vraća se u diplomatsku službu, te krajem godine prelazi u Političko odjeljenje Ministarstva inostranih poslova u Beogradu.[4] 1925 pojavljuje se Andrićeva prva zbirka pripovjetki u izdanju Srpske književne zadruge u koju, pored nekih već objavljenih u časopisima, ulaze i nove – U zindanu i Rzavski bregovi. Na prijedlog Bogdana Popovića i Slobodana Jovanovića, 18 februara 1926 Andrić biva primljen za dopisnog člana Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU)[6], a iste godine u Srpskom književnom glasniku objavljuje pripovjetke Mara milosnica i Čudo u Olovu.[4] Učestvuje u osnivanju Srpskog PEN kluba, 25 februara 1925.[7] Oktobra 1926, biva postavljen za vicekonzula Generalnog konzulata Kraljevine Jugoslavije u Marseilleu, a sljedeće godine tri mjeseca radi u Generalnom konzulatu u Parizu. To vrijeme Andrić koristi za proučavanje istorijske građe o Bosni s početka devetnaestog vijeka, kao i čitajući korespondenciju francuskog konzula u Travniku Pierre Davida koju će kasnije upotrijebiti u svojim romanima o Travniku. Na proljeće 1928, biva premješten za vicekonzula u Ambasadi u Madridu. Te godine objavljuje i priče Olujaci, Ispovijedi i Most na Žepi. Sredinom sljedeće godine prelazi u Brisel, na mjesto sekretara ambasade, a u Srpskom književnom glasniku pojavljuje se njegov esej Goja. Ubrzo u Ženevi, 1930, počinje da radi kao sekretar stalne delegacije Kraljevine Jugoslavije pri Ligi naroda. Te godine objavljuje i esej o Simonu Bolivaru, priču Kod kazana i tekst Učitelj Ljubomir. Naredne godine mu u izdanju Srpske književne zadruge u Beogradu izlazi i druga knjiga pripovjetki u kojoj se, pored priča ranije objavljenih u časopisima, sada po prvi put u cjelini štampaju Anikina vremena, a u kalendaru-almanahu sarajevske Prosvjete pojavljuje putopis Portugal, zelena zemlja.[4]

1932 Andrić objavljuje pripovjetke Smrt u Sinanovoj tekiji i Na lađi, te zapis Leteći nad morem. Marta 1933, vraća se u Beograd kao savjetnik u Ministarstvu inostranih poslova. Te godine objavljuje i pripovjetku Napast, te nekoliko zapisa. [4] Postaje urednik Srpskog književnog glasnika u kojem objavljuje pripovjetke Olujaci, Žeđ kao i prvi dio triptiha Jelena, žena koje nema. 1935 štampa pripovjetke Bajron u Sintri, Deca, potom esej Razgovor s Gojom te jedan od svojih značajnijih književnoistorijskih tekstova - Njegoš kao tragični junak kosovske misli.[4]

1936 Srpska književna zadruga štampa drugu knjigu Andrićevih pripovjetki koja, među onima koje su objavljivane u časopisima, sadrži još i priče Mila i prelac te Svadba.

Andrićeva diplomatska karijera ide uzlaznom linijom i on novembra 1937 biva imenovan za pomoćnika ministra inostranih poslova Kraljevine Jugoslavije. Te godine dobija i visoka državna odlikovanja Poljske i Francuske: Orden velikog komandira obnovljene Poljske te Orden velikog oficira Legije časti. Andrić tokom iste godine objavljuje i priče Trup te Likovi, a iste godine u Beču, prikupljajući građu o konzulskim vremenima u Travniku, u Državnom arhivu proučava i izveštaje austrijskih konzula u Travniku od 1808-17. Početkom 1938, pojavljuje se prva monografija o Andriću, iz pera prevodioca i esejiste dr. Nikole Mirkovića.[4] Ivo Andrić postaće akademik 16 februara 1938, prijemom za pravog člana SANU.[6]

Drugi svjetski rat

Ambasador Andrić nakon predaje akreditiva Hitleru polaže vijanac po protokolu na Grob neznanom junaku u Berlinu, 1939.
Vrhunac diplomateke karijere Ive Andrića je imenovanje za opunomoćenog ministra i izvanrednog poslanika Kraljevine Jugoslavije u Berlinu, 1 aprila 1939. Andrić stiže u Berlin 12 aprila, a sedmicu kasnije predaje akreditive kancelaru Trećeg rajha Adolfu Hitleru.[4] 1 septembra 1940 objavljuje pripovjetku Čaša, zapise Staze, kao i Vino u 61-oj knjizi Srpskog književnog glasnika.[8] U rano proljeće 1941, Andrić nadležnima u Beogradu nudi ostavku:
...Danas mi u prvom redu službeni a zatim i lični mnogobrojni i imperativni razlozi nalažu da zamolim da budem ove dužnosti oslobođen i što pre povučen sa sadašnjeg položaja...[4]

[[{{{2}}}]]

Njegov prijedlog nije prihvaćen, i 25 marta u Beču, kao zvanični predstavnik Jugoslavije, prisustvuje potpisivanju Trojnog pakta.

Dan poslije bombardovanja Beograda, 7 aprila, Andrić s osobljem Ambasade napušta Berlin. Odbija ponudu njemačkih vlasti da ide u bezbjedniju Švicarsku ali bez ostalih članova Ambasade i njihovih porodica, te umjesto toga bira povratak u okupirani Beograd. U novembru je i penzionisan, ali odbija da prima penziju.[4] Živi povučeno u Prizrenskoj ulici u Beogradu, kao podstanar kod advokata Brane Milenkovića, potpuno se povukavši iz javnog života. Kao nepokolobljivi patriota, svjestan rizika, odbija da potpiše Apel srpskom narodu kojim se osuđivao otpor okupatoru. Odbija takođe zahtjev Srpske književne zadruge da mu, za vrijeme dok narod pati i strada, objavljuju njegove pripovjetke. Tih godina piše prvo Travničku hroniku, a krajem 1944 okončava i vrhunac svog stvaralaštva, Na Drini ćupriju.

Roman Na Drini ćuprija izlazi iz štampe 10.3.1945, te se smatra prvim domaćim romanom objavljenim u oslobođenoj Jugoslaviji.[9] Travničku hroniku objavljuje u Beogradu nekoliko mjeseci po završetku rata, dok mu krajem 1945 u Sarajevu izlazi i roman Gospođica.[4]


Većim delom svoga toka reka Drina protiče kroz tesne gudure strmih planina ili kroz duboke kanjone okomito odsečenih obala. Samo na nekoliko mesta rečnog toka njene se obale proširuju u otvorene doline i stvaraju, bilo na jednoj bilo na obe strane reke, župne, delimično ravne, delimično talasaste predele, podesne za obrađivanja i naselja...

[[Početak romana Na Drini ćuprija[10]]]

Rad u SFRJ

Andrić potpisuje knjige posjetiocima Beogradskog sajma knjiga.

Osnivanjem Saveza književnika Jugoslavije 1946, postaje predsjednik Saveza[11] i potpredsjednik Društva za kulturnu saradnju sa Sovjetskim Savezom te vjećnik Trećeg zasjedanja ZAVNOBIH-a. Tokom 1946, živi u Beogradu i Sarajevu, a 22 marta 1948 postaje redovni član SANU[6], odjeljenja literature i jezika, te odjeljenja likovne i muzičke umjetnosti. Član Predsjedništva SANU ostaje sve do smrti.[6] Te godine, među ostalim, objavljuje pripovjetke Zlostavljanje i Pismo iz 1920. 1949 postaje član Predjedništva Narodne skupštine NR Bosne i Hercegovine, te objavljuje Priču o vezirovom slonu, nekoliko tekstova o Vuku Karadžiću i Petru II Petroviću Njegošu, a tokom 1948 prvi put će biti štampana i Priča o kmetu Simanu.

Narednih nekoliko godina vrlo aktivno se bavi javnim poslovima, drži predavanja, govori na javnim skupovima, a kao član različitih delegacija putuje u Sovjetski Savez, Bugarsku, Poljsku, Francusku i Kinu. Objavljuje uglavnom kraće tekstove, odlomke pripovjedaka, priče: Bife Titanik (1950), Znakovi (1951), Na sunčanoj strani, Na obali, Pod Grabićem, Zeko (1952), Aska i vuk, Nemirna godina, Lica (1953). Potom 1954 postaje član Komunističke partije Jugoslavije. Prvi potpisuje Novosadski dogovor o srpskohrvatskom književnom jeziku. Te godine štampa u Matici srpskoj Prokletu avliju , a pripovjetka Igra pojavljuje se 1956.[4] Savez književnika Jugoslavije ga 1958 kandiduje za Nobelovu nagradu za književnost.[12] 23 decembra 1969 postaje počasni član Akademije nauka i umjetosti Bosne i Hercegovine.[13]

1958, u 66-oj godini života, Andrić se vjenčava sa svojom dugogodišnjom ljubavlju Milicom Babić, kostimografom Narodnog pozorišta iz Beograda[4], udovicom kraljevog diplomate Nenada Jovanovića i bivšom službenicom jugoslovenske ambasade koju je upoznao tokom službovanja u Berlinu.[9] Sa ženom se seli u svoj prvi stan, u Ulici Proleterskih brigada 2a. Te godine objavljuje pripovjetke Panorama, U zavadi sa svetom i jedan od dva jedina predgovora koje je napisao za neku knjigu: uvodni tekst za knjigu Zuke Džumhura, Nekrolog jednoj čaršiji.

Drugi predgovor je napisao za slovenačko izdanje pripovjedaka Isaka Samokovlije, 1955, a objavljen je i u sarajevskom književnom časopisu "Život".[3]


Jedan trebinjski beg, uži zemljak pisca ove knjige, priznao je, pre sto godina, jednom Austrijancu da nikad u svom dugom veku nije bio ni do Dubrovnika od koga ga deli svega dvadesetak kilometara druma. Kad se Austrijanac tome začudio, beg mu je rekao:
-Nema veće planine od kućnoga praga, gospodine!...

[[Dio iz predgovora knjige Nekrolog jednoj čaršiji[14] ]]

Književno djelo i kritika

Original rukopisa romana Na Drini ćuprija.

Andrićevo književno djelo se može podijeliti kako po vremenskim intervalima tako i po djelima odnosno tematici književnog opusa. Najjednostavnija podjela bila bi na pjesnički mladalački period, zatim pripovjedački period tokom kojeg su nastale i njegove najpoznatije pripovjetke, zatim na vrijeme pred i vrijeme tokom II svjetskog rata u kom nastaju i njegovi čuveni romani Na Drini ćuprija, Gospođica i Travnička hronika, te esejistički radovi napisani nakon II svjetskog rata. Ova gruba podjela unekoliko karakterizira Andrića, mada ispreplitanost njegovog cjelokupnog djela ne potvrđuje u potpunosti tu podjelu.

Lirika

Andrić je u književnost ušao s poezijom; prve pjesme objavio je kao sarajevski gimnazijalac u "Bosanskoj vili", 1911. Pjesme u stihovima i prozi narednih godina objavljivao je i u drugim časopisima ("Vihor", "Savremenik", "Hrvatski pokret", "Hrvatska njiva", "Književni jug", "Jugoslovenska žena" i dr.)[15]

Miloš Crnjanski, u kritici knjige Ex ponto u časopisu "Književni jug" 1919, povezuje Andrića sa Aleksandrom Puškinom, Simom Pandurovićem, Silvijem Strahimirom Kranjčevićem, Jovanom Dučićem i Ivom Ćipikom, te prepoznaje kvalitet budućeg velikana književnosti, riječima:
...Pišući o patnji i stideći se suza, Andrić donosi u liriku našu žicu slavenske duše. U ovim zapisima što su pesme, u ovim pesmama što su zapisi čini mi se da počinje nova istorija naše duše. Knjige se danas pišu - one su šarene, nekoliko reči o Pragonardu, jedan stih koji ima nečeg futurističkog, jedna banalna ljubavna istorija, dosta je da je čitaju rado. Ova je knjiga pisana njoj, jedinoj čistoj, i neporočnoj, večnoj uzdanici: Mladosti. Nalazim da je tragično verovati u knjige, uopće verovati. Andrić veruje. No jedno je neosporivo sa ovom knjigom: Andrić est arrivé

[[Miloš Crnjanski 1919.[3]]]

Milan Boganović u beogradskom dnevniku Politika, 1919, govori o Andrićevom lirizmu koji ima puno naglašenih filozofskih elemenata ali on od toga ne pravi nikakav svoj naročiti filozofski sistem. Napominje da Andrićeva poezija ukazuje na načitanost i govori o književnoj pozajmici:
U knjizi Ive Andrića ima nesumnjivih uspomena iz "šetnje po stranim književnostima". Nije potrobno paralelnim tekstovima dokazivati da u njegovoj pesničkoj prozi ima ostataka jedne dobre načitanosti. Taj se utisak ima od prvih strana. Ja sam se, na primer, više puta opomenuo izvesnih stihova Fernanda Gregha i Francisa Jammesa. Ali zar kod Dučića nije sličan slučaj? I da li danas kome pada na pamet da najboljim pesmama naše poezije pobije umetničku vrednost zato što se mogu osetiti izvesne sličnosti između njihovih i nekih stranih stihova?...

[[Milan Boganović 1919.[3]]]

Kritika

Vrednovanje Andrićevog djela se, pogotovo nakon raspada SFRJ, zasniva na činjenicama o njegovom porijeklu i pripadnosti, pisanju ekavicom, negativnom opisivanju Turaka u svojim djelima, te se na osnovu tih tematika može lako odrediti kulturni izvor kritike. Najvažnije pri tom je ne smetnuti s uma da je Andrić, dosljedan sebi, s podjednakim patriotskim gađenjem tretirao sve okupatore pa tako i Turke kao i Austrijance i Nijemce. Time padaju u vodu optužbe da je bio islamofob.

U svom osvrtu na izdavanje zbirke pripovjedaka u Zagrebu, 2012, Miljenko Jergović u svojoj kolumni pod nazivom Jedan Andrićev izbor piše o prisvajanju i odbijanju Andrića i njegov djela:
Svaki razgovor o Ivi Andriću u Zagrebu započinje, a najčešće i završava, s pokušajem ustanovljenja ili fiksiranja nekakvog identiteta. Tako su o ovome piscu, naročito početkom devedesetih, dok je u Hrvatskoj trajala istraga izdajnika i inih poturica i posrbica, raspredali Dubravko Horvatić, Dubravko Jelčić ili Nedjeljko Mihanović, tražeći književne argumente u bračnome ili izvanbračnom stanju piščevih roditelja, i ustanovljavajući kulturne identitete na osnovu genetskih mapa te forenzičkih ili frenoloških ekspertiza. Tako su o njemu, malo kasnije, pisali i mlađi i ponešto ljevlji gornjogradski identitetlije, kada su Andrićevo hrvatstvo derivirali iz spoja njegova biološkog podrijetla, jezičnih karakteristika najranijih njegovih radova, te navodne nacionalne specifičnosti njegovih fratarskih tema. Što god bi se o ovome piscu u Zagrebu pisalo, iz koje god bi se perspektive govorilo, sve bi se slijevalo u beskonačnu litaniju o identitetu...

[[Miljenko Jergović 2012.[16]]]

Nobelova nagrada

Prijedlog za dodjelu Nobelove nagrade za književnost potekao je od Saveza književnika Jugoslavije i Rodoljuba Čolakovića, koji je švedskom ambasadoru 1958 predao prevod Andrićevih pripovjetki objavljenih prije II svjetskog rata u Njemačkoj.[9] Drugi kontakt Kraljevske švedske akademije s djelom Ive Andrića je romanom Na Drini ćuprija, navodno neuspjelim prevodom na francuski jezik, a kog je Erih Koš ponudio nekom izdavaču međutim knjiga nije izdana u Norveškoj. Istom prilikom Koš je primljen od sekretara Akademije Andersa Österlinga s kojim je pokušao naći nešto u arhivama o jugoslovenskim piscima. Međutim o Andriću, kao ni o Miroslavu Krleži, nije bilo priloga u registru Fondacije. Zvaničnu kandidaturu poslao je Aleksandar Vučo, tada sekretar Saveza književnika, te je osim Andrića predložen i hrvatski književnik Miroslav Krleža.[9]

Ostali kandidati za dodjelu Nagrade te godine bili su: Amerikanac John Steinbeck, Italijan Alberto Moravia te Englezi Graham Greene i Lawrence Durrell.[12] Andrićevim dobijanjem Nobelove nagrade 1961, Krležin odnos prema Andriću se mijenja te ga on pokatkad podrugljivo naziva fra-beg Ivo, aludirajući cinično na spekulacije da je Andrić sin bosanskog fratra koji je natjerao crkvenog podvornika da Ivu prizna za sina kako ne bi izbio skandal.[9]. Nagrada je Andriću uručena 10.12.1961, na svečanosti na kojoj je pročitao svoj govor O priči i pričanju:

U izvršavanju svojih visokih zadataka, Nobelov komitet Švedske akademije rešio je ovog puta da pisca jedne, kao što se kaže, male zemlje odlikuje Nobelovom nagradom koja, merena međunarodnim razmerama, znači visoko priznanje. Neka mi je dopušteno da, primajući to priznanje, kažem nekoliko reči o toj zemlji i dodam nekoliko opštih razmatranja u vezi sa pripovedačkim delom koje ste izvoleli nagraditi.
Moja domovina je zaista „mala zemlja među svetovima“, kako je rekao jedan naš pisac, i to je zemlja koja u brzim etapama, po cenu velikih žrtava i izuzetnih napora, nastoji da na svim područjima, pa i na kulturnom, nadoknadi ono što joj je neobično burna i teška prošlost uskratila. Svojim priznanjem vi ste bacili snop svetlosti na književnost te zemlje i tako privukli pažnju sveta na njene kulturne napore, i to upravo u vreme kad je naša književnost nizom novih imena i originalnih dela počela da prodire u svet, u opravdanoj težnji da svetskoj književnosti i ona da svoj odgovarajući prilog. Vaše priznanje jednom od književnika te zemlje znači nesumnjivo ohrabrenje tom prodiranju. Stoga nas ono obavezuje na zahvalnost, i ja sam srećan što vam u ovom trenutku i sa ovog mesta, ne samo u svoje ime nego i u ime književnosti kojoj pripadam, mogu tu zahvalnost jednostavno ali iskreno da izrazim...

[[Prvi dio Andrićevog govora O priči i pričanju, na dodjeli Nobelove nagrade[4]]]

Zadužbine

Na osnovu Andrićevog testamenta 12 marta 1976 počela je sa radom Zadužbina Ive Andrića, s ciljem da se njegova zaostavština sačuva kao cjelina i da se može koristiti za opšte kulturne i humanitarne potrebe. Od 1975 Zadužbina dodjeljuje Andrićevu nagradu za najbolju priču ili zbirku priča.[4] Od 1982 Zadužbina izdaje časopis Sveske Zadužbine Ive Andrića, koje izlaze jednom godišnje. Časopis objavljuje nepoznate i nepublikovane Andrićeve rukopise, prepisku, naučne i kritičke studije o Andrićevom djelu i njegovom životu.[4]

Slavni bosanski režiser Emir Kusturica posvetio je sopstvenu zadužbinu Ivi Andriću, podigavši uz podršku društvene zajednice veleljepni urbanistički kompleks kraj Višegrada, nazvan Andrićgrad. To je jedan od centara kulturnih zbivanja u Bosni i regionu, koji često ugošćuje vrhunske umjetnike iz cijelog svijeta.


Zanimljivosti

Jubilarna marka, Pošte Srpske.

Lik Ive Andrića pojavljivao se na filatelističkim izdanjima Jugoslavije i to 1983, s pozadinom mosta u Višegradu. Izdanje ima posebnu vrijednost jer je tematski povezano sa izdanjima drugih CEPT pošta koje svake godine izdaju markicu sa sličnim motivima s podnaslovom EUROPA.[17] Narodna banka Jugoslavije ga je 1992 stavila na novčanicu od 5000 dinara koja je ubrzo zbog hiperinflacije izgubila vrijednost te je nedugo zatim štampana nova novčanica u apoenu od 10000000 dinara. Centralna banka BiH štampa dvije novčanice, u apoenima od 1 i 200 KM, od kojih apoen od 1 KM izdanje za Republiku Srpsku nikad nije pušten u opticaj zbog greške u štampi: ime Ive Andrića bilo je ćirilicom napisano Андриђ. BH pošta je 2008 izdala prigodnu marku u nominalnoj vrijednosti od 2,50 KM s likom Ive Andrića. Pošte Srbije izdale su 2010 prigodnu markicu pod motivom Velikani srpske književnosti u kojoj je markica sa likom Ive Andrića nominalne vrijednosti od 22 srpska dinara.[18] Pošta Srbije izdala je 2011 zajedničko izdanje s Poštom Brazila povodom 50-godišnjice dodjele Nobelove nagrade za književnost, prigodnu markicu na kojoj je osim lika Andrića i obilježje Nobelove nagrade. Marka ima nominalnu vrijednost od 46 srpskih dinara.[19]


Bibliografija

  • Ex ponto, pjesme u prozi, 1918.
  • Nemiri, proza, 1920.
  • Put Alije Đerzeleza, pripovjetka, 1920.
  • Die Entwicklung des geistigen Lebens in Bosnien unter der Einwirkung der türkischen Herrschaft. Doktorska disertacija na Univerzitetu u Grazu (Novo izdanje Wieser Verlag, Klagenfurt 2011, ISBN 978-3-85129-899-4) Band 1, Band 2. (Online Austrian Literature Online).
  • Most na Žepi, pripovjetke, 1925.
  • Anikina vremena, pripovjetke, 1931.
  • Portugal, zelena zemlja, putopisi, 1931.
  • Španska stvarnost i prvi koraci u njoj, putopisi 1934.
  • Deca, zbirka pripovjedaka 1935.
  • Razgovor sa Gojom, esej 1936.
  • Na Drini ćuprija, roman 1945
  • Gospođica, roman 1945.
  • Travnička hronika, roman 1945.
  • Na kamenu, u Počitelju, 1945.
  • Na Nevskom prospektu, 1946.
  • Priča o vezirovom slonu, 1948.
  • Prokleta avlija, 1954
  • Igra, 1956
  • O priči i pričanju, govor povodom dodjele Nobelove nagrade, 1961
  • Omerpaša Latas, objavljena posthumno 1977
  • Jelena žena koje nema, roman 1963.
  • Staze, lica, predeli
  • Šta sanjam i šta mi se događa, lirske pesme koje su objavljene posthumno 1977.
  • Omerpaša Latas, nedovršen roman, objavljen posthumno 1977.
  • Na sunčanoj strani, nedovršen roman, objavljen posthumno
  • Znakovi pored puta, knjiga objavljena posthumno
  • Sveske, knjiga objavljena posthumno.


Reference

  1. Andrić-Initiative: Ivo Andrić im europäischen Kontext (Graz, 2007–2015), Institut für Slawistik der Karl-Franzens-Universität Graz, str.14.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Ivo Andrić, Ex ponto, nemiri, lirika, Sezam book, Zrenjanin 2009. ISBN 978-86-6105-013-8
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Grupa autora, Kritičari o Ivi Andriću, Svjetlost, Sarajevo 1977.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 Biografija na web stranici Muzeja Ive Andrića
  5. Band 1, Band 2. (Doktorska disertacija Ive Andrića na austrijskom portalu ALO)
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Prilog o Ivi Andriću na službenoj stranici SANU
  7. Službena stranica srbijanskog PEN kluba
  8. Srpski književni glasnik na web stranici Narodne biblioteke Srbije
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Časopis Književnost Erih Koš, Odlomci sećanja, pisci (V), broj 11/1998, Prosveta, Beograd
  10. Na Drini ćuprija, Svjetlost, Sarajevo
  11. Prilog o Savezu književnika Jugoslavije na web stranici arhiv.hr
  12. 12,0 12,1 Andrić je sav ublijedio od nelagode što mora u Stockholm po nagradu, članak u hrvatskom dnevniku Jutarnji list 6 oktobra 2011
  13. Počasni članovi ANUBIH na službenoj stranici Akademije
  14. Zuko Džumhur, Nekrolog jednoj čaršiji, Oslobođenje Public, Sarajevo 1991. ISBN 86-319-0239-X
  15. Andrić i poezija, prilog Miljenka Jergovića na stranici jergovic.com
  16. Jedan Andrićev izbor, prilog Miljenka Jergovića na web stranici jergovic.com
  17. MICHEL Europa Katalog 2001/2002 Band 2: Südeuropa, Schwanberg Verlag GmbH - München, Njemačka ISBN 3-87858-659-0
  18. Katalog maraka Srbije iz 2010 na portalu Pošta Srbije
  19. Prigodne poštanske marke 2011 na portalu Pošte Srbije

Literatura

  • Nikola Mirković - Ivo Andrić - studija, S. B. Cvijanović, Beograd, 1938. godine

Vanjski linkovi